Fyrir ári síðan sáum við ekki heildarmyndina. Okkur grunaði að einhverjir stjórnmálamenn hefðu sofið á vaktinni, sumir væru jafnvel spilltir og að bankarnir hefðu verið illa reknir og stjórnsýslan veikburða. En við vissum það ekki fyrir víst. Og við vissum heldur ekki að forystumenn flokkanna vissu hvert stefndi en gerðu samt ekki neitt, ákváðu að þetta hlyti að reddast einhvern veginn. Við vissum heldur ekki að bankarnir hefðu verið rændir innan frá og að ári síðar yrði einn bankastjórinn eftirlýstur af Interpol. Og ekki heldur að alvarleg staða bankanna hefði verið rædd tvívegis í þingflokksfundum Samfylkingarinnar í febrúar 2008 en mælst til þess að menn töluðu varlega um að þeir stefndu í gjaldþrot. Við vissum ekki að allir þeir sem gæta áttu hagsmuna okkar brugðust. Mörg okkar grunaði að ekki hefði verið allt með felldu en við gátum ekki verið viss.

Nú liggja spilin á borðinu. Við vitum að stjórnvöld brugðust, stjórnsýslan er ónýt, þingið sömuleiðis og spilling grasserar innan stjórnmálaflokkanna. Við vitum að valdhafar hafa ítrekað tekið meðvitaðar ákvarðanir um að taka sérhagsmuni eigin flokka og áframhaldandi setu á valdastólum fram yfir almannahag. Og nú loksins er fólk búið að fá nóg af þessu bulli.

Mig grunar að í dag fái flokkarnir loksins makleg málagjöld í einhverju sem mætti kalla brosbyltingu og byltingu íbúanna. Ef marka má skoðanakannanir munu ýmis íbúasamtök sem og Besti flokkurinn og sá Næst besti vinna stórsigur um land allt.

Okkur hefur löngum verið talið trú um að stjórnmálamenn séu alveg sérstaklega klárir. Þeir eiga að vera einhvers konar renaissance menn, fjölfræðingar og snillingar og helst skáldmæltir líka. Skipulagsleysi Alþingis veldur því líka að erfitt er að undirbúa sig því það liggur aldrei fyrir fyrr en í fyrsta lagi deginum áður hvað eigi að ræða á þinginu. Umræður eru því oftar en ekki yfirborðskenndar og lítt gefandi enda gefst sjaldnast góður tími til undirbúnings. Hinir “alvitru” stjórnmálamenn vita þó fæstir hvernig það er að lifa á 130.000 á mánuði, bíða í röð eftir mat frá Mæðrastyrksnefnd, geta ekki leyft börnunum að taka þátt í íþróttum eða þurfa að láta lóga hundinum sínum vegna þess að fóðrið kostar svo mikið. Og þeir loka augunum fyrir því að 40% heimila ná ekki endum saman. Þeir virðast margir hverjir ekki deila kjörum með almenningi þótt það sé ekki altækt.

Í gær heyrðum við þó í nýbökuðum stjórnmálamanni, Jóni Gnarr, sem viðurkenndi að hann kynni ekki eitthvað og þyrfti að leita ráðgjafar. Hann mætti þó með réttu kalla endurreisnarmann, snilling og listamann. En hann sagði okkur að hann vissi bara ekki hvernig maður eigi að flytja flugvöll, hann hefði aldrei staðið í slíku. Hefði ekki verið ágætt ef ráðamenn síðustu ára hefði borið gæfu til að viðurkenna fyrir okkur að þeir kynnu ekki alveg að gera Ísland að alþjóðlegri fjármálamiðstöð í stað þess að æða í verkið? Og er Jón Gnarr þá ekki betri kostur en hinn hefðbundni stjórnmálamaður sem allt þykist vita.

• sitjandi þingmenn og ráðherra sem voru ráðherrar í ríkisstjórn haustið 2008 og bera ábyrgð beint eða óbeint á hruninu með aðgerðum eða aðgerðaleysi sínu.
• þingmenn sem höfðu náin tengsl við ýmis fjármálafyrirtæki og ráðamenn í aðdraganda hrunsins.
• þingmenn sem þáðu umtalsverð fjárframlög frá hinum föllnum bönkum.

Reglum um fjármál stjórnmálaflokka og manna var breytt árið 2007 en fram að þeim tíma var ekkert þak á slíkum greiðslum frá einum aðila. Nú er þakið 300 þúsund en við vildum vera alveg sanngjörn og ákváðum því að miða við greiðslur yfir milljón. Mörgum þættu því eflaust fleiri eiga að vera á listanum.

Þá hefur dálkurinn Orðið á götunni á Eyjunni velt því upp hvers vegna við hlífum Framsókn? Því er til að svara að við skilgreindum hvað gerði menn óhæfa til að starfa áfram sem þingmenn en vorum ekki með einhvern fyrirfram ákveðinn lista af fólki sem við vildum losna við! Og enginn úr Framsókn eða Vinstri grænum  uppfyllti eitt af þessum þremur skilyrðum svo við vitum til.

Ég var gestur hjá Agli Helgasyni í Silfrinu á sunnudaginn. Þar benti ég á að þeir sem þegar hafa farið í leyfi hafi flestir gefið þá ástæðu að þeir vilji hlífa flokknum sínum og jafnvel beðið flokkinn afsökunar.

Sá fyrsti til að víkja var Björgvin G. Sigurðsson. Hann byrjaði á að segja af sér þingflokksformennsku en ákvað svo að víkja frá þinginu á meðan þingmannanefndin sem fjallar um rannsóknarskýrsluna er að störfum. Mér fannst þetta nokkuð flott hjá Björgvin en þetta er í þriðja skipti sem hann segir af sér eða fer í leyfi og hann því kominn í góða æfingu. Hann sendi frá sér yfirlýsingu þar sem hann telur brýnt að þvælast ekki fyrir þingmannanefndinni. Gott og vel þótt hann játi nú ekki syndir sínar eða sýni augljós merki um iðrun.

Næst var það Illugi Gunnarsson, þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins en eins og kunnugt er var hann tengdur Sjóði 9 og lenti á listanum okkar af þeim sökum. Illugi sendir frá sér tilkynningu og segist víkja því Rannsóknarnefnd Alþingis hafi vísað málum peningamarkaðssjóða til sérstaks saksóknara. Illugi telur sig hafa hreinan skjöld en telur stöðuna draga úr tiltrú almennings á störfum sínum. Jafnframt óttast hann að þessi óvissa skaða Sjálfstæðisflokkinn í þeirri miklu vinnu sem framundan er við endurreisn íslensks efnahagslífs og samfélags. Við það get hann ekki unað. Þá vonar hann að sá sérstaki flýti sér, væntanlega svo hann komist sem fyrst aftur í þingið.

Næst var það Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir sem ákvað að stíga til hliðar. Í ræðu sem hún flutti á flokksráðs-, formanna- og frambjóðendafundi Sjálfstæðisflokksins í Stapa í Reykjanesbæ á laugardaginn segist hún eftir mikla umhugsun hafa komist að þeirri niðurstöðu að það sé best fyrir Sjálfstæðisflokkinn, eins og sakir standa, að hún láti af embætti varaformanns og fari í tímabundið leyfi sem þingmaður. Jafnframt vill hún ekki að persóna sín í embætti varaformanns skyggi á það endurreisnarstarf sem vinna þarf innan flokksins, eða þær gríðarlegu mikilvægu kosningar sem framundan eru núna á vormánuðum. Ekkert um þjóðina hjá henni.

Sama dag hélt Samfylkingin flokksstjórnarfund í Garðabæ. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir tók óvænt til mál en ræðuna í heild má lesa hér. Hún segist hafa brugðist sjálfri sér, flokksmönnum, flokknum og kjósendum flokksins. Hún segir ekkert um þjóðina eða þá sem ekki kusu flokkinn.

Þær Þorgerður og Ingibjörg eiga hrós skilið fyrir það hugrekki að koma fram, létta af samviskunni og játa bresti sína en mér finnst þær báðar skulda þjóðinni afsökunarbeiðni en ekki bara flokknum. Þingmenn og ráðherrar eru í vinnu hjá fólkinu í landinu, ekki stjórnmálaflokkum, þótt þeir kunni að taka að sér trúnaðarstörf þar. Í ræðu og riti þeirra sem hafa tjáð sig finnst mér áberandi að enginn þessara fjögurra hefur beðið þjóðina afsökunar en öll nema Björgvin harma skaðann fyrir flokkinn. Hann hefur ekki lýst yfir neinum harmi, mér vitanlega.

Stjórnmálaflokkar eru félagasamtök. Ég hef verið í alls konar félögum og oft gegnt trúnaðarstörfum. Nú er félag sem heitir Hreyfingin fyrirferðamest í lífi mínu og gegni ég formennsku í því félagi þetta árið en formennska skiptist á milli þingmanna, eitt ár í senn. Formenn þeirra stjórnmálasamtaka sem eiga sæti á Alþingi og gegna ekki ráðherradómi (sem sagt stjórnarandstöðuflokkanna) eiga þess kost að fá 50% álag á þingfararkaupið fyrir formennskuna. Þetta finnst mér rangt því formennskan er ekki unnin fyrir Alþingi heldur félag úti í bæ. Ef formennskan á að vera launað starf væri eðlilegra að stjórnmálaflokkurinn myndi greiða þau laun. Næg eru nú framlögin úr ríkiskassanum til þeirra. Ég afþakkaði þessar aukagreiðslur og hef aldrei þegið þær og mun ekki gera á meðan ég gegni formennsku í Hreyfingunni.

Við vissum það að um leið og við settum fram einhvern lista og færum fram á afsagnir myndum við fá yfir okkur skvettur á móti. Undan því var þó ekki skorast, við fórum inn á þing til að reyna að taka til og gagnrýna kerfið, ekki verða hluti af því. Mér líkar ágætlega við marga á listanum en finnst engu að síður að þeir verði að segja af sér, ekki bara fara í frí. Það er alltaf hægt að snúa aftur, ef og aðeins ef, kjósendur vilja það. En valdið á að vera hjá þjóðinni.

Frú forseti,

ég veit ekki um neinn Íslending sem kominn er til vits og ára sem finnst vera samfélag okkar réttlátt. Ég veit ekki um neinn sem finnst að hlutirnir séu í lagi á Íslandi, stjórnmálaflokkar starfi í þágu almennings og að allir hafi jöfn tækifæri. Það er ekki bara vitlaust gefið, íslenskt samfélag er nánast óbærilegt vegna spillingar í viðskiptalífinu og stjórnmálum. Þessi tilfinning hefur bærst með okkur lengi en nú höfum við fengið staðfestingu á því hvað það sé nákvæmlega sem er að. Okkar er að vinna úr því, sjá til þess að þeir sem ábyrgð beri axli hana með raunverulegum hætti og tryggja að svona lagað gerist ekki aftur.

Ég vona að skýrslan verði til þess að græða samfélagið. Þjóðin er ýmist dofin eða reið, dofin og reið en nær ekki að vinna úr því áfalli og þeirri sorg sem við urðum fyrir við hrunið. Ég vona að skýrslan og úrvinnsla hennar verði til þess að við komum okkur upp úr hjólförunum, vinnum af æðruleysi að því að breyta því sem við getum breytt og sætta okkur við það sem við getum ekki breytt. En ef hér á einhvern tímann að skapast sátt þarf ýmislegt að gerast fyrst.

Ríkið ábyrgst allar innstæður í bönkum hérlendis en lánþegum er gert að greiða stökkbreytt lán upp í topp. Við hljótum að krefjast leiðréttingar á skuldum heimilanna.

Ég vil benda á að 10 skuldugustu menn landsins skulda 607 milljarða króna. Hvað ætlum við að gera til að fá þessa peninga til baka? Af hverju er ekki búið að frysta eigur þessara mann? Eru þeir enn ósnertanlegir? Ef svo er, hvað getum við gert til að breyta því? Löggjafarvaldið er okkar þingmanna.

Og hvað með stjórnvöld? Það er föst þingvenja að ávarpa þingmenn með orðunum háttvirtur og ráðherra með hæstvirtur. Á sú venja rétt á sér nú þegar sannleikurinn liggur fyrir? Verðskulda þingmenn sem hafa tekið þátt í vafasömum fjármálagerningum, skulda jafnvel 1700 milljónir króna sem þeir eru ekki borgunarmenn fyrir, að vera ávarpaðir með þessum hætti? Frú forseti, ég treysti mér ekki til þess að nota þessi ávarpsorð um suma þingmenn og ráðherra og biðst hér með undan því að nota þau hér í dag.

Á bls. 124 í 1. bindi skýrslunnar viðurkennir Geir H. Haarde að hafa gert þau mistök við myndun ríkisstjórnar árið 2003 að samþykkja kröfur samstarfsflokksins um breytingar á íbúðalánakerfinu sem eru að mati skýrsluhöfunda ein alvarlegustu mistök í hagstjórn á Íslandi síðustu árin. Hann vissi betur en eins og segir í skýrslunni, með leyfi forseta: „Hann hafi metið það svo að væntanlegur skaði fyrir samfélagið væri ásættanlegur kostnaður við það að sitjandi flokkar héldu völdum.“ Ég endurtek: „Hann hafi metið það svo að væntanlegur skaði fyrir samfélagið væri ásættanlegur kostnaður við það að sitjandi flokkar héldu völdum.“

Ég hef setið á þingi í tæpt ár. Í þann tíma hef ég ótal sinnum orðið vitni að því að þingmenn og ráðherrar taki hagsmuni flokksins fram yfir hagsmuni þjóðarinnar. Ég bið þá þingmenn sem þannig hugsa enn að víkja tafarlaust. Þeir sem taka sérhagsmuni fram fyrir sameiginlegan hag allra íslendinga verða að víkja undireins. Þeirra tími er liðinn.

Frú forseti, í gærkvöldi var ég á opnum fundi um skýrsluna. Það var bæði magnað og ógnvekjandi að skynja þá reiði sem ólgar í samfélaginu. Í nótt hófst gos í Eyjafjallajökli. Heit kvikan spýttist úr iðrum jarðar upp í ísinn sem bráðnaði og þandist út þar til hann brast og rennur nú af eyðileggjandi ógnarkrafti niður hlíðarnar. Ég vil leyfa mér að benda á að svipað á sér stað í þjóðarsálinni. Þjóðin hefur beðið, dofin og reið, eftir skýrslunni en nú er reiðin að ná yfirhöndinni og ég viðurkenni að ég óttast þá undiröldu sem ég skynja.

Mun almenningur sætta sig við sýndarafsögn Björgvins G. Sigurðssonar? Á hann að taka á sig syndir þess flokksræðis sem hann gekk á hönd?

Mun almenningur sætta sig við áframhaldandi lausagöngu útrásarvíkinganna?

Mun almenningur sætta sig við að eiga að borga lán sem stökkbreyttust vegna vítaverðs gáleysis stjórnvalda og einbeitts brotavilja eigenda bankanna?

Og hvernig mun reiði almennings brjótast út í þetta sinn? Munu pottar og pönnur duga til að koma boðskapnum áleiðis eða verður gripið til annarra ráða?

Fyrir tæpu ári voru þingkosningar hér á landi. Aldrei hafa fleiri nýjir þingmenn hafið störf samtímis. Hvar eru þeir nú og af hverju verja þeir flokksræðið. Hvar er hugrekkið? Hvar er sjálfstæðið? Af hverju verja þeir gamla kerfið, flokkana sína og leiðtogana?

Frú/Herra forseti. Ég vona að skýrslan hjálpi okkur að græða sár þjóðarinnar. Ég vil halda áfram að búa hérna, ég vil að börnin mín verði Íslendingar. Við eigum að taka skýrsluna alvarlega og bregðast hratt og vel við boðskap hennar. Nú er tími afsagna og ákæra runninn upp. Við búum í réttarríki en réttarríkið verður að gera sér grein fyrir því að ef það grípur ekki í taumana strax mun almenningur gera það sjálfur.

En lífið er ekki eintóm hamingja. Það flækir málið verulega að frumvarpið gerir ráð fyrir að samið verði við þrjá aðila, Teha Investmenst, Novator og Verne Holdings,  félög sem eru nátengd Björgólfi Thor. Þá spyr ég; Er réttlætanlegt að ríkið semji um ívilnanir sem meta má á um milljarð króna við einn af eigendum gamla Landsbankans á meðan Icesave-skuldin vofir yfir okkur öllum og gæti hugsanlega átt þátt í þjóðargjaldþroti? Það flækir málin enn frekar að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis er ekki komin og við höfum ekki heildarmyndina.

Ég óskaði eftir því að siðfræðingur frá Siðfræðistofnun Háskóla Íslands kæmi fyrir nefndina og færi yfir siðferðisleg sjónarmið með okkur. Síðast liðinn föstudag kom Salvör Nordal til okkar og áttum við með henni afar góðan fund. Að hennar mati tæki Alþingi og ríkisvaldið mikla áhættu með því að ljúka málinu áður en við hefðum heildarmynd af atburðarásinni, skýrsla rannsóknarnefndarinnar lægi fyrir  og sérstakur saksóknari og dómstólar væru búnir að vinna sína vinnu. Í kjölfarið ræddum við ýmis mál þessu tengd, t.d. reglur um opinbera starfsmenn sem víkja á meðan mál þeirra eru til skoðunar. Þá ræddum við fordæmið og hvaða skilaboð ríkisvaldið væri að gefa með því að semja við þessa aðila. Þá vantar okkur sárlega almenn viðmið eða reglur, bæði út frá viðskiptalegum og siðferðislegum sjónarmiðum, og þá fer umræðan alltaf að snúast um persónur og leikendur en ekki aðstæður. Sennilega þyrftum við sérreglur fyrir næstu fimm árin á meðan ástandið er óeðlilegt. Í þessu tilfelli er bankinn enn í viðamikilli rannsókn og því eðlilegt að taka mið af því. Fyrsta skrefið væri að fresta niðurstöðu þar til niðurstöður skýrslu rannsóknarnefndar liggur fyrir. Þá benti Salvör á að bankar séu sérstök fyrirbæri en ekki hvaða fyrirtæki sem er. Því hljótum við að gera meiri kröfur til þeirra, sem og eigenda og stjórnenda.

Þá ræddum við málin almennt og sagði Salvör að stjórnvöld eiga og þurfi að taka siðferðislega forustu en henni fyndist þau ekki vera að því. Ég gæti ekki verið meira sammála henni. Hvar eiga hinar siðferðislegu vörður að standa? Er það ekki hlutverk stjórnvalda að marka þá leið frekar en að standa afskiptalaus á hliðarlínunni eins og þeim komi málið ekki við?

Við þingmenn Hreyfingarinnar höfum staðið í ströngu síðan við vorum kosin á þing síðastliðið vor. Ekki er til nein ein rétt aðferð til að vinna í smáum stjórnmálaflokki á alþingi, ef svo væri væri  björninn unninn fyrir löngu síðan. Rætur Hreyfingarinnar liggja í Borgarahreyfingunni. Þar var grunnurinn lagður og stefnan mörkuð. Stefnuskrá Hreyfingarinnar og Borgarahreyfingarinnar eru því samhljóma, enda voru þingmennirnir kosnir til að framfylgja henni. Stefnuskráin er stutt og hnitmiðuð og lýtur einkum að lýðræðisumbótum og bráðavanda tengdum efnahagshruninu. Í öðrum málum fylgja þingmenn Hreyfingarinnar eingöngu eigin sannfæringu, eins og stjórnarskráin kveður reyndar á um.

Hreyfingin er nýtt afl sem stofnað var til að hrynda stefnuskrá Borgarahreyfingarinnar í framkvæmd og vera brú fólks og hugmynda inn á þing. En hvernig vinnum við? Hreyfingin er lítið afl og þinghópurinn fámennur. Við höfum lítil völd en reynum að nýta þau tækifæri sem gefast til að koma nýjum hugmyndum í umræðuna, planta fræjum í huga fólks og færa veggi. Við reynum að hugsa út fyrir rammann og vinna út frá málefnum en ekki flokkslínum, enda erum við ekki stjórnmálaflokkur í hefðbundnum skilningi.

Við reynum að afhjúpa og draga fram galla í stjórnkerfinu og leita lausna til að gera það ásættanlegt. Auk þess viljum við skapa samstöðu meðal þings og þjóðar og leggjum áherslu á að vinna þvert á flokkslínur og stjórn og stjórnarandstæðu.

Nota mætti orðið tilraunastjórnmál til að lýsa starfi Hreyfingarinnar, innan þings sem utan. Ef við lítum á okkur sem pólitíska tilraunamenn er mikilvægt að hafa í huga strax í upphafi aldrei heppnast allar tilraunir eða leiða til þeirrar niðurstöðu sem maður vildi helst fá en þá má ekki líta á það sem ósigur eða mistök heldur læra af tilrauninni og reyna nýja aðferð. Þannig er og verður eðli allrar tilraunastarfsemi og það er mikilvægt að gera sér grein fyrir því, skilja það og gera ráð fyrir því. Þegar tilraun heppnast ekki er það ekki ósigur heldur stöndum við einu skrefi nær lausninni eða réttri leið. Þá er ekkert annað að gera en að standa upp aftur og gera aðra atlögu að verkefninu.

Í starfi Hreyfingarinnar eru, auk stefnuskrárinnar, nokkur mikilvæg leiðarljós svo sem heiðarleiki, virðing fyrir skoðunum annarra innan Hreyfingarinnar sem utan, að hugsa út fyrir ramman og samvinna við sem flesta.

Við leggjum mikið upp úr samstarfi við grasrótarhópa á þeirra forsendum og þurfa hóparnir eða einstaklingar innan þeirra ekki að styðja Hreyfinguna frekar en þeir vilja. Við lítum frekar á að Hreyfingin og verkfæri hennar, þar með taldir þingmennirnir, sé þjónustuaðili fyrir grasrótarhópa um góð og þörf málefni. Við reynum að hlusta og taka við boðum til að miðla áfram. Slík samvinna byggir á trausti, virðingu og jafnrétti.

Hreyfingin hefur þegar komið að ýmsum málum í tengslum við grasrótarhópa, lagt fram frumvarp, þingsályktunartillögu og ýmsar fyrirspurnir sem ýmist eru unnar af, með eða fyrir grasrótarhópa sem eiga samleið með Hreyfingunni.

Þar sem þingmenn Hreyfingarinnar hafa fullt frelsi í þeim málefnum sem ekki snúa að stefnuskrá Hreyfingarinnar er það að vissu leyti tilviljun hvernig raðast í þann hóp og hvaða reynsla, þekking og áhugamál fylgja þeim hverju sinni. Þeir þingmenn sem nú eiga sæti á Alþingi fyrir Hreyfinguna eru t.d. allir miklir umhverfisverndarsinnar en í stefnuskránni er ekki fjallað um umhverfismál að öðru leyti en að auðlyndir þjóðarinnar skuli vera í þjóðareigu.

Því ber að fagna að íslensku þjóðinni sé loksins treyst til að taka afstöðu og greiða atkvæði um mál sem skiptir okkur öll máli. Því er mikilvægt að vandað sé til verka og að bæði framkvæmd atkvæðagreiðslunnar og upplýsingagjöf til almennings verði eins og best verður á kosið.

Víða þar sem hefð er fyrir þjóðaratkvæðagreiðslum starfa óháðar stofnanir sem hafa það hlutverk að meta kosti og galla og afleiðingar laga á hlutlausan hátt og matreiða upplýsingarnar með þeim hætti að þorri almennings geti auðveldlega sett sig inn í málin og tekið upplýsta afstöðu.

Fyrir þinginu hafa legið um skeið tvö frumvörp um þjóðaratkvæðagreiðslur, annað frá forsætisráðherra, hitt þingmannafrumvarp, meðal annars frá þingmönnum Hreyfingarinnar. Búið er að mæla fyrir þeim, leita umsagna og eru þau í vinnslu í allsherjarnefnd þingsins. Því kemur það á óvart að ríkisstjórnin skuli ætla að leggja fram glænýtt, einnota frumvarp um þessa tilteknu þjóðaratkvæðagreiðslu, frumvarp sem stendur til að keyra í gegnum þingið á einum degi, ekki leita umsagna sérfræðinga um málið og ekki á að gefa þing og þjóð ráðrúm til að huga að því hvernig best er að ráðast í þessa mikilvægu aðgerð.
Í frumvarpi Hreyfingarinnar er gert ráð fyrir að svokölluð Lýðræðisstofa hafi það hlutverk að taka saman þær upplýsingar sem máli skipta, greina kosti og galla og fræði almenningi um báða kostina. Í þeim frumvörpum sem ríkisstjórnin ber ábyrgð á er ekki gert ráð fyrir hlutlausri, opinberri kynningu til almennings.

Icesave-málið hefur dvalið of lengi í skotgröfunum. Það er vissulega flókið en þó ekki flóknara en svo að þorri almennings geti skilið það til hlýtar, fengi hann vandaða samantekt á báðum kostum. Hluti þeirra upplýsinga sem liggja fyrir um málið er í svokallaðri leynimöppu í þinginu og verða varla gerðar opinberar úr þessu. Það virðist vera ætlun stjórnvalda að hin “upplýsta umræða” um málið fari fram í fjölmiðlum og frá stjórnmálamönnum. Á því er sá stóri galli að íslenskir fjölmiðlar geta vart talist hlutlausir og hafa margir hverjir meira að segja mjög ákveðnar skoðanir á einmitt því máli sem greiða á atkvæði um. Þær upplýsingar sem koma frá stjórnmálamönnum eru einnig afskaplega litaðar eftir því hvort þær koma frá stjórnarliðum eða stjórnarandstæðingum. Hræðsluáróður af versta tagi hefur því miður verið afskaplega áberandi á kostnað staðreynda og yfirvegaðra samræðna. Það er í meira lagi bagalegt fyrir hinn almenna kjósanda að geta ekki stólað á að fá hlutlausar og traustar upplýsingar um málið og vita ekki hverjum skal treysta.

Nú stendur þjóðin á tímamótum. Fyrsta þjóðaratkvæðagreiðslan er framundan og nú þurfum við að vanda okkur svo hún geti sameinað þjóðina í réttri ákvörðun frekar en að sundar henni.

Margrét Tryggvadóttir, Birgitta Jónsdóttir og Þór Saari.
Höfundar eru þingmenn Hreyfingarinnar.

Grein þessi birtist í Fréttablaðinu á gamlársdag 2009.

Við viljum öll búa í sanngjörnu samfélagi. Við þráum þjóðfélag jafnréttis, heiðarleika og réttlætis.

Í gegnum tíðina hef ég unnið víða og starfað með alls konar fólki. Það hefur allt borið gæfu til þess að vinna saman að lausn mála með hag heildarinnar að leiðarljósi. Persónulegur ágreiningur eða eigin hagsmunapot hefur ekki átt upp á pallborðið og ef menn hafa verið ósammála um leiðir að settu marki er farið betur yfir málið og fundin ásættanleg lausn. Því voru viðbrigðin mikil þegar sest var í einn hinna bólstruðu en þó óþægilegu stóla á Alþingi Íslendinga í vor.

Verkefnið stóra

Í rúmt ár hefur ríkt neyðarástand á Íslandi. Efnahagskerfið hrundi og allt samfélagið er laskað. Okkar dýrmætasta auðlynd, fólkið sjálft, streymir úr landi í leit að bjartari framtíð. Ríkisstjórn Íslands er ekki öfundsverð því verkefnið er risavaxið og gengur hægt. Og það er auðvelt að gagnrýna hana, ekki síst vegna vinnubragða sem eru allt önnur en boðuð voru fyrir kosningar. Almenningur krefst gagnsæis, heiðarleika og hreinskilni frá stjórnvöldum. Engu að síður hefur ríkisstjórnin ítrekað orðið uppvís að því að leyna bæði þjóð og þing upplýsingum og beita blekkingum og er nærtækasta dæmið samningurinn um Icesave sem við vitum nú að var tilbúinn löngu fyrir kosningar. Þá bólar ekkert á margboðaðri skjaldborg um heimilin en aðgerðir „norrænu velferðarstjórnarinnar“ hafa reynst henta kúlulánaþegum og afleiðusamningamönnum betur en venjulegu fólki, fólki sem tók húsnæðislán í góðri trú en situr eftir með síhækkandi stökkbreyttan höfuðstól. Leiðrétting á þeim ósköpum er sjálfsögð og réttmæt krafa því allar forsendur hafa brostið og það er ólíðandi að þeir sem komu okkur í þetta klandur fái skuldir sínar afskrifaðar og haldi öllu sínu á meðan heimilum og smærri fyrirtækjum blæðir út.

Er þetta „Nýja Ísland“?

Raunveruleg endurreisn mun ekki takast nema með sátt og samstöðu okkar allra. Síðustu misserin hefur ríkt grimmileg valdabarátta, orusta um það sem eftir er, á milli gamalgróinna stjórnmálaflokka, viðskiptablokka og ættarvelda. Hrægammarnir slást um þrotabúin, bankana og fjölmiðlana og engin fórn virðist of stór. Stundum finnst mér sem verið sé að klambra „Nýja Íslandi“ saman úr fúnum spýtum. Gamlir flokksgæðingar eru dubbaðir upp í ný hlutverk innan kerfisins og iðnaðarráðherra vill veita ísbjargarvíkingnum skattaívilnanir á þeim forsendum að ekki megi mismuna fólki. Vinir ráða hvorn annan í æðstu stöður innan bankanna sem hafa verið einkavæddir á ný en enginn veit hver á. Á virkilega að halda áfram að útdeila bitlingum til útvaldra? Það mun aldrei skapast sátt um slíka endurreisn.

Við þurfum þjóðstjórn

Flest viljum við búa hérna áfram en til þess að það sé vænlegur kostur þarf stórhreingerningu. Það er ósanngjarnt að þeir sem tóku ekki þátt í hrunadansinum þurfi að taka til eftir partíið en tiltekt af þessari stærðargráðu gengur mun betur þegar fleiri taka sér sóp í hönd. Margar hendur eru viljugar til verksins – það þarf bara að þiggja hjálpina.

Alþingi er máttlaust og minni hlutinn eru hunsaður af meiri hlutanum. Stjórnarandstaðan er svo iðin við að benda á afglöp ríkisstjórnarinnar. Menn benda hver á annan og ásakanir ganga á víxl á meðan eldarnir loga. Og þannig hefur þetta alltaf verið. Orð eins og „stjórnarandstaða“ segir í raun allt sem segja þarf – samvinna við slíkt fólk er óhugsandi. En þetta gengur ekki lengur. Við verðum að koma okkur upp úr skotgröfunum og taka höndum saman. Það mun ekki gerast að sjálfu sér, fólk þarf að ákveða að grafa stríðsöxina. Í sumar skapaðist þverpólitísk samstaða á Alþingi um smíði fyrirvara sem gerðu Icesave-samninginn bærilegri og tryggðu sjálfræði okkar. Þingheimur þarf að finna þann takt aftur og taka upp þau góðu og eðlilegu vinnubrögð sem tíðkast á langflestum vinnustöðum landsins. Ef ekki mun sjóða aftur upp úr á nýju ári og ég óttast að sú bylting verði ekki kennd við búsáhöld.

Samstöðu er þörf. Við viljum öll búa í sanngjörnu samfélagi. Við þráum þjóðfélag jafnréttis, heiðarleika og réttlætis. Látum annað liggja milli hluta um stundarsakir.