Árið 2001 ákvað fjögurra manna fjölskylda að stækka við sig. Fjölskyldan átti kjallaraíbúð sem hafði verið keypt nokkrum árum áður á 8,8 milljónir en nú fengust 12 milljónir fyrir íbúðina. Þrátt fyrir að greitt hefði verið samviskusamlega af íbúðinni hafði lánið sem hvíldi á henni hækkað en ekki lækkað, vegna verðtryggingar. Draumahúsið kostaði 25 milljónir. Með dugnaði og eljusemi hafði fjölskyldan lagt fyrir og átti nokkurn sjóð og því voru kaupin möguleg með því að taka hámarkslán hjá íbúðarlánasjóði til 40 ára og lán hjá lífeyrissjóði til að brúa bilið. Boginn var spenntur til hins ítrasta, sumarfrí ekki í boði og ekki ráðist í aðrar umbætur á húsinu en að mála það að innan.
Nokkrum árum síðar höfðu lánin hækkað þannig að hjónin skulduðu nú 25 milljónir, þrátt fyrir að lánið hefði alltaf verið í skilum og hluti kaupverðs greiddur út. Þeim bauðst að skipta láninu út fyrir annað í erlendri mynt. Yfirvöld lofuðu stöðugleika, tekjur hjónanna voru góðar og íbúðarverð að hækka. Þau töldu sig ráða við sveiflur í myntkörfunni, enda með tryggar tekjur og engar aðrar skuldir. Lánstíminn var ákveðinn 25 ár því hjónin vildu borga lánið hraðar niður. Í janúar 2008 höfðu hjónin greitt hvern einasta gjalddaga á réttum tíma, krónan hafði styrkst, fasteignaverð hækkað og útlitið var bjart. Skuldin hljómaði nú upp á kr. 22,5 milljónir og húsið var metið á heilar 70 milljónir. Auk þess höfðu þau komið sér upp varasjóði í hlutabréfum í íslensku bönkunum. Nú stendur skuldin í rúmum 42 milljónum, fasteignaverð hefur hrunið og hjónin ráða í fyrsta skipti illa við afborganirnar af láninu. Væri húsið selt er óvíst að það dygði fyrir láninu og fjölskyldan því í raun eignalaus.
Þrátt fyrir erfiðleika þessara hjóna er staða margra miklu verri. Þau geta klórað í bakkann, hafa enn sæmilegar tekjur og geta haldið sér á floti. Staða þeirra sem keyptu íbúðarhúsnæði nokkrum árum síðar er mun verri enda var verð þeirra eigna hærra og margir með fleiri skuldir á bakinu.
Íslensk stjórnvöld vissu í hvað stefndi í byrjun síðasta árs. Hefðu hjónin verið vöruð við hefðu þau til dæmis getað selt hlutabréf sín og greitt hluta lánsins niður, breytt láninu í hefðbundið húsnæðislán, sleppt sumarfríinu sínu og lagt kapp á að greiða inn á höfuðstólinn. Ef hjónin hefðu misst húsið sitt í bruna eða náttúruhamförum hefðu þau fengið það bætt. Stjórnvöldum ber skylda til að leiðrétta tjónið enda bera þau ábyrgð á ástandinu. Borgarahreyfingin hefur það á stefnuskrá sinni að höfuðstóll allra húsnæðislána verði lagfærður handvirkt í í samræmi við stöðuna fyrir hrunið.
Þann 5. ágúst 2008 skrifaði Björgvin G. Sigurðsson, þáverandi viðskiptaráðherra, grein á heimasíðu sína sem hann nefndi „Útrás og árangur bankanna“, en greinin er nú horfin af heimasíðu Björgvins. Þar reifar hann ævintýralega velgengni íslensku bankanna, kjark, þor og góða þekkingu útrásarvíkinganna sem skilaði skjótum arði. Björgvin fer mikinn í aðdáun sinni á bönkunum en víkur svo talinu að gagnrýni á bankana, sérstaklega fyrir að vera ekki nógu burðugir og um of háðir skammtímafjármögnun. Hann ræðir gagnrýni sem hann segir vera frá samkeppnisaðilum bankanna erlendis, þá sérstaklega frá Danske Bank og Nordea í Finnlandi. Orðrétt segir Björgvin:
„Aðstoðarmenn (svo) Nordea í Finnlandi, Markku Pohojla, gefur til dæmis opinberlega í skyn að íslensku bankarnir munu fljótlega lenda í miklum vandræðum. Hann gengur jafnvel svo langt að gera í því skóna að íslensku bankarnir verði ekki til staðar eftir nokkra mánuði.“
Björgvin gerir lítið úr þessu mati og segir það ekki byggja á neinni greiningu á íslensku bönkunum og að um rógburð sé að ræða vegna þess að Glitnir og Kaupþing hafi hafið sókn inn á markað fyrir sparifé í Finnlandi með svipuðum hætti og Landsbankinn hafði gert í Bretlandi. Við getum ekki annað en þakkað fyrir að ekki varð mikið úr þeirri starfsemi. Og áfram heldur Björgvin:
„Ásakanir þessar eru alvarlegar þar sem þær beinast einnig að íslenskum eftirlitsaðilum, sérstaklega Fjármálaeftirlitinu en einnig að hluta Seðlabankanum. Ítarleg greining þessara tveggja lykilstofnanna gefa ekkert annað til kynna en að íslenska bankakerfið sé mjög stöndugt.
Í ofanálag eru innlán Finna í íslenskum bönkum tryggð með innistæðutryggingum. Að því leyti til sem finnskar reglur þar að lútandi veita betri réttindi en íslenskar myndu bankar bæta tjón sparifjáreigenda ef svo ólíklega vildi til að einhverjir bankar kæmust í lausafjárskort.“
Nú langar mig mikið að vita hvort Björgvin hafi verið að ljúga að okkur til að auka tiltrú á bönkunum eða hvort hann hafi hreinlega verið glæpsamlega vanhæfur í starfi? Aðra möguleika sé ég ekki í stöðunni og hvort heldur sem er nægir ekki að segja af sér í eina viku.
Stjórnarskráin er æðsta réttarheimild Íslands og yfir önnur lög hafin. Íslendingar fengu fyrst stjórnarskrá árið 1874 á þúsund ára afmæli Íslandsbyggðar. Þótt sjálfstæðisbaráttan væri hafin var Ísland enn hluti Danmerkur og bar stjórnarskráin þess merki en hún er að stofni til sú sama og nú er í gildi. Árin 1920 og 1944 fengu landsmenn nýjar stjórnarskrár sem endurspegluðu breytingar á stjórnskipun landsins. Stjórnarskránni frá 1944 hefur verið breytt nokkrum sinnum, aðallega þó köflum um kjördæmaskipan og kosningarétt, auk þess sem mannréttindakaflanum var breytt árið 1995. Í grunninn er þó um sömu stjórnarskrá að ræða og Kristján IX færði landsmönnum fyrir 135 árum.
Nú þegar samfélagið er í upplausn ber okkur að nota tækifærið og beita okkur fyrir lýðræðisumbótum. Borgarahreyfingin leggur til að landsmenn semji sína eigin stjórnarskrá á stjórnlagaþingi. Fulltrúa skal velja af handahófi svo að flokkarnir stýri ekki vali stjórnlagaþingmanna.
Tryggja þarf skiptingu valdsins á milli löggjafavalds og framkvæmavalds, meðal annars þannig að ráðherrar sitji ekki á þingi. Í þeim hrunadansi sem hófst hér í haust opinberaðist hve störf þingsins hafa lítið vægi. Þingmenn fylgdust með forystu stjórnarflokkanna stýra landinu í þrot í fjölmiðlum. Fyrirhuguð dagskrá þingsins fyrsta dag þess eftir jólafrí sýndi og sannaði hvar valdið liggur en ræða átti allt annað en efnahagsástandið eftir mánaðarlangt jólafrí.
Ákvæði í Stjórnarskránni um kjördæmaskipan og ójafnt vægi atkvæða eftir landshlutum stangast á við 21. grein Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna en þar segir að vilji þjóðarinnar skuli vera grundvöllur að valdi ríkisstjórnar. Skal hann látinn í ljós með reglubundnum, óháðum og almennum kosningum, enda sé kosningarréttur jafn. Sú er ekki raunin hér.
Margt hefur breyst á síðustu 135 árum. Árið 1884 höfðu til að mynda aðeins um 9% Íslendinga kosningarétt. Er ekki kominn tími til þess Íslendingar semji stjórnarskrá á eigin forsendum?
