Margrét Tryggvadóttir

Síðustu helgi setti ég niður nokkur orð um örlög flestra þingmannamála; Sum komast aldrei til umræðu og því ekki heldur til nefndar í kjölfarið en þau sem eru svo heppin að fást rædd daga iðulega uppi þegar í nefndina er komið. Þau eru þó venjulegast send strax til umsagnar eftir 1. umræðu og stöku eru rædd eitthvað í nefndinni. Örfá komast í gegnum nálaraugað og eru samþykkt, jafnvel þótt þau séu sett fram af minnihlutanum. Hreyfingin hefur t.d. komið tveimur málum í gegnum þingið. Mér skilst að þetta sé mikil framþróun því hér á árum áður hafi það nánast verið ógerningur fyrir þingmann í stjórnarandstöðu að koma þingmáli í gegnum þingið. Sagan segir að á sínum 10 árum í stjórnarandstöðu hafi VG ekki komið nema einu máli í gegn, banni á umskurði kvenna (hver gæti svo sem verið á móti því?) og það með breytingartillögu við stjórnarfrumvarp en flokkurinn hafði áður lagt fram þingmál um sama efni. Ég hef reyndar ekki rannsakað þetta og sel söguna því ekki dýrara en ég keypti hana en eitthvað hlýtur þingið þó að hafa skánað.

Eftir birtingu bloggfærslunnar minnar var mér bent á stutt myndskeið sem geymir klippur úr gömlum þætti af Silfri Egils frá 9. mars 2008 og fréttum RÚV 10. september sama ár. Þar er verið að fjalla um vinnubrögð á þinginu nokkrum mánuðum og vikum fyrir hrun, þingmannamál sem aldrei komast á dagskrá og tekið sem dæmi mál sem Valgerður Bjarnadóttir, þá varaþingmaður en nú formaður Stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hafði lagt fram um eftirlaunalögin alræmdu (gjarna kölluð „eftirlaunaósóminn“) sem samþykkt voru árið 2003. Markmið frumvarps Valgerðar var að gera lífeyriskjör alþingismanna, ráðherra og hæstaréttardómara aftur jafnsett lífeyriskjörum annarra ríkisstarfsmanna (jafna þarf lífeyrisréttindi allra landsmanna og endurskoða kerfið í heild en það er önnur saga).

Þetta myndband varð til þess að ég fór að grúska. Valgerður mælti fyrir málinu sínu 2. nóvember 2007, nokkrum dögum eftir að því hafði verið útbýtt. Þess má geta að varaþingmenn fá mál sín oft á dagskrá fyrr en aðrir enda afplána þeir vistina á Alþingi gjarnan stuttan tíma í einu og geta því ekki beðið endalaust. Í þetta sinn sat Valgerður á þingi í október og nóvember 2007. Að lokinni fróðlegri umræðu var málinu vísað til allsherjarnefndar.

Svo leið tíminn og komið var fram í mars árið 2008. Þá var Valgerður aftur á þingi og fór að grennslast fyrir um örlög málsins. Þann 4. mars tók hún til máls undir dagskrárliðnum „störfum þingsins“ (einnig þekktur undir heitinu „hálftími hálfvitanna“) og spurði þáverandi formann allsherjarnefndar, Birgi Ármannsson sem nú er annar af fulltrúum Sjálfstæðisflokksins í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, hvað væri að frétta af málinu í nefndinni. Í fyrri ræðu sinni segir hún meðal annars:

Þann 2. nóvember sl. talaði ég fyrir þingmáli nr. 155, frumvarpi til laga um breytingu á lögum um eftirlaun forseta Íslands, ráðherra, alþingismanna og hæstaréttardómara. Frumvarpið er um að lífeyriskjör þessa fólks verði færð til sama vegar og lífeyriskjör starfsmanna ríkisins. Ég er gjarnan spurð um framgang frumvarpsins og hef svo sem engu getað svarað öðru en því að málinu hafi verið, eins og formið gerir ráð fyrir, vísað til allsherjarnefndar. Mig langar því að biðja hv. þm. Birgi Ármannsson, formann allsherjarnefndar, að leysa úr þessum vandræðum mínum og spyrja hann um framgang frumvarpsins í nefndinni sem hann stýrir. Mér þætti t.d. fróðlegt að vita hve oft frumvarpið hafi verið rætt í nefndinni, hve mörgum hafi verið sent það til umsagnar, hvort umsagnir hafi borist og í hvaða anda þær eru. Einnig er forvitnilegt að vita hvort hugmyndir hafi komið fram í nefndinni um einhverjar breytingar á frumvarpinu.

Í fyrri ræðu sinni segir Birgir:

Því er til að svara varðandi málareksturinn að öðru leyti að frá því að málið var sent til umsagnar hefur það ekki verið tekið á dagskrá aftur í allsherjarnefnd, ekki frekar en önnur þau fjölmörgu þingmannamál sem til nefndarinnar hafa borist á þessu þingi. Ég held að ég fari rétt með að 33 mál, mest lagafrumvörp en einnig nokkrar þingsályktunartillögur, hafi komið til nefndarinnar í vetur og eins og venja hefur verið í nefndum þingsins hefur forgangsröðunin verið með þeim hætti að stjórnarfrumvörp og eftir atvikum frumvörp sem hafa komið frá forsætisnefnd þingsins eða formönnum þingflokka hafa fengið forgang í störfum nefndarinnar og þannig er staðan.

Í seinni ræðunni lýsir Valgerður vonbrigðum sínum og ber málið saman við annað mál um kjarabætur þingmanna sem hafði verið rætt:

Ég hlýt að lýsa vonbrigðum mínum með að málinu hafi ekki þokað áfram í nefndinni. Í umræðum sem fram fóru hér þingsal í síðustu viku og í gær um þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað er ljóst að allsherjarnefnd hefur nægan tíma til að fjalla um kjör ráðamanna, þ.e. þegar á að bæta þau.

Ekki gefst þó tími til að færa kjör þessa hóps aftur til þess sem er líkara því sem gerist meðal fólksins í landinu. Það finnst mér ekki gott afspurnar.

Og Birgir svarar m.a. með þessum orðum:

Eins og ég gerði grein fyrir í fyrri ræðu minni höfum við fylgt þeirri vinnureglu í allsherjarnefnd að taka mál til afgreiðslu ekki í þeirri röð sem þau berast nefndinni heldur höfum við sett í forgang þau mál sem ríkisstjórnarflokkarnir hafa staðið saman að. Það er ekkert óeðlilegt í ljósi þess að stjórnarfrumvörp sem slík eru flutt með atbeina og atfylgi meiri hluta þingsins. Fyrirfram má því ætla að þau njóti víðtækari stuðnings í þinginu en önnur mál.

Fleiri þingmenn tjáðu sig um málið í sömu umræðu, svo sem Siv Friðleifsdóttir, Ellert B. Schram og Helgi Hjörvar og má bæði lesa og hlusta á ræður þeirra á vef þingsins.

Frétt um málið birtist sama dag á Vísi.

Formanni allsherjarnefndar í aðdraganda hrunsins fannst sem sagt eðlilegt að þingmannamál kæmu í besta falli seint til umræðu í þingnefndum eða jafnvel alls ekki. Nú er spurningin hvort þessum sama þingmanni, Birgi Ármannssyni, finnist það forgangsmál í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að taka þingmannamál Bjarna Benediktssonar til afgreiðslu í nefndinni?

Eftirlaunaósóminn var hins vegar afnuminn stuttu eftir hrun en því miður ekki afturvirkt þannig að þeir ráðherrar sem höfðu áunnið sér margföld lífeyrisréttindi í samanburði við aðra ríkisstarfsmenn  héldu þeim.

Því hefur verið haldið fram að það hefði verið ólýðræðislegt að vísa tillögu Bjarna Benediktssonar um syndaaflausn hans ástkæra fyrrum formanns FLokksins frá. Ég verð að viðurkenna að það er örlítið til í því og þau rök ættu fullkomnlega við ef þetta væri nú þannig að þingmenn leggðu inn þingmál og að þau væru rædd í þinginu í þeirri röð sem þau bærust og fengju svo málefnalega umræðu í nefndum þingsins. En þannig er það ekki, ja hreinlega bara alls ekki.

Hefð hefur skapast fyrir því að hver þingflokkur megi í upphafi þings (nýtt þing er sett 1. október ár hvert) leggja fram þrjú forgangsmál og eiga þau að njóta forgangs í þinginu, komast til umræðu á undan öðrum. Og maður hefur lært að til þess að auka líkurnar á að koma málum á dagskrá er eins gott að leggja þau fram eins fljótt og auðið er. Þá hugsanlega fást þau rædd og eru send til nefndar. Nefndir senda málin svo til umsagnar og samkvæmt nýju þingskaparlögunum sem tóku gildi 1. október s.l. birtast umsagnirnar jafnóðum á vef þingsins. Það er risastökk fram á við því áður urðu umsagnirnar ekki opinberar fyrr en nefnd tók mál til umræðu sem hún í flestum tilfellum, þegar um þingmannamál var að ræða, gerði alls ekki. Umsagnirnar birtust því aðeins þingmönnunum sjálfum sem gátu notað þær til að betrumbæta málin sín fyrir næstu umferð því öll þingmál sem ekki hljóta afgreiðslu falla niður þegar nýtt þing er sett 1. október og þá geta menn lagt þau fram aftur.

En ættum við ekki bara að þakka fyrir að fá þrjú forgangsmál? Þau hljóta nú að komast til umræðu fljótt og vel eða hvað? Ef það væri nú svo gott. Eitt þeirra þriggja sem við í Hreyfingunni lögðum fram hefur t.d. enn ekki komist til umræðu. Og tvö þingmál sem ég lagði fram löngu fyrir jól er enn órædd í þinginu. Svo vill til að ég lagði þau fyrst fram á síðasta þingi en þau komust aldrei til umræðu og því síður til nefndar þá. Síðasti dagur til að leggja fram þingmál sem eiga að fást rædd fyrir jólahlé er samkvæmt starfsáætlun 30. nóvember. Útbýtingardagur tillögu Bjarna var 16. desember og samtímis kom fram krafa um að málið yrði afgreitt fyrir jól! Og þá fauk nú í ýmsa. Einn þingmaður sagði að Bjarni mætti svo sem alveg leggja tillöguna fram en þetta ætti að vera eins og við skíðalyfturnar, hann ætti bara að fara með tillöguna aftast í röðina. Og ég er sammála því.

Það liggja nefnilega fyrir fjöldi góðra þingmála frá óbreyttum þingmönnum, t.d. um leiðréttingu á skuldum heimilanna, afnám verðtryggingar, lýðræðisvæðingu lífeyrissjóða, ný fiskveiðistjórnunarkerfi, afnám stimpilgjalds, stofnun Þjóðhagsstofu, lækkun skatta á smokka og þjóðaratkvæðagreiðslur svo eitthvað sé nefnt. Fengju þessi þjóðþrifamál framgöngu í þinginu og yrðu kláruð gætu það orðið þjóðinni til góðs. En sú almenna kurteisi sem gildir á skíðasvæðunum gildir ekki á Alþingi. Þar ákvað hin pólitíska yfirstétt að nauðsynlegt sé að komast hjá því með öllum ráðum að stjórnmálamenn bæru ábyrgð á gerðum sínum. Því var samið um að bæta heilum degi við starfsáætlun þingsins til að ræða tillögu Bjarna Benediktssonar um afturköllun ákæru á Geir H. Haarde. Það mál var tekið fram fyrir öll hin sem flest varða almannahagsmuni. Nú er það mál komið inn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Hún hefur þegar skipulagt tíma sinn fram í febrúar. Ekki ómerkara mál en ný stjórnarskrá lýðveldisins er á dagskrá og svo eigum við eftir að fara í gegnum stóran stafla af skýrslum frá Ríkisendurskoðun. Ég legg til að tillaga Bjarna Benediktssonar fari aftast í röðina.

Stundum eru hlutirnir allt öðruvísi en þeir líta út fyrir að vera.

Nú eftir hádegið var framinn gjörningur hér á Austurvelli. Stórum steini hefur verið komið fyrir á vellinum sem á að vera minnisvarði um borgaralega óhlýðni og nefnist Svarta keilan. Verkið er eftir andófslistamanninn Santiago Sierra sem vappaði í kringum steininn og sló í fleiga og boraði á hann göt. Að lokum kom hann fyrir svartri keilu í bergið. Nokkur hópur mætti á gjörninginn í snjókomunni; listamenn, safnstjórinn og fleira fínt fólk. Ég fylgdist með öðru hvoru út um glugga hliðarherbergis þingsalarins og verð að viðurkenna að ef ég hefði ætlað að fremja þennan gjörning hefði ég æft mig í að sveifla sleggju fyrir fram, mér sýndist hann vera hálfmáttlaus. Á meðan á þessu stóð gekk okkar eigin stórkostlegi andófslistamaður Helga Björk Magnúsdóttir Grétudóttir framhjá með logandi spýtu í annarri hendi en dreifði brauði með hinni. Á eftir henni gekk hópur af gæsum sem hún hefur tamið í frostinu í vetur.

Helga Björk stendur fyrir andófsgjörningum næstum daglega hér við Austurvöllinn sem hún leggur oft mikla hugsun og vinnu í og oft eru þeir stórkostlegir. Hún hefur ekki aðeins tamið gæsir heldur einnig máva sem fylgdu henni um allt höfuðborgarsvæðið, hún hefur skreytt Icesave jólatré og borgað reikninga í Intrum með fullar fötur af  krónu peningum dag eftir dag og verið handtekin fyrir framan stjórnarráðið fyrir að gefa mávum brauð. Yfirleitt hanga einhver ummerki um þetta merka andófsstarf hér við Austurvöllinn til að minna okkur á að samfélagið okkar er ekki í lagi. Þó er sennilega langt í að Listasafn Reykjavíkur bjóði Helgu Björk velkomna.

Hér inni á þinginu fer fram annar gjörningur, nú þegar akkúrat þrjú ár eru liðin frá því að við stóðum hér fyrir utan húsið og lömdum í potta og pönnur af því að við gátum ekki annað. Ég mun aldrei gleyma þeirri tilfinningu að standa fyrir utan sjálft Alþingi með hjartað fullt af sorg vegna þess að allt sem við höfðum byggt tilveru okkar á hér norður í ballarhafi reyndist vera lygi. Allir brugðust okkur. Viðskiptalífið klárlega og nú sjáum við fyrstu ákærurnar í þeim málum koma fram eftir langa bið. Eftirlitsstofnanir brugðust einnig og fréttir síðustu vikna um iðnaðarsalt, gallaða brjóstapúða og kadmíum-áburð sýna okkur svart á hvítu að ekkert hefur skánað í þeim efnum. Og stjórnmálamennirnir brugðust. Hrapalega. Og mér sýnast þeir lítið hafa skánað. Inni á milli er vel meinandi fólk sem virkilega vill vinna að almannahag en meirihlutinn virðist staðráðinn í að viðhalda samtryggingunni.

Sú tillaga sem Bjarni Benediktsson hefur lagt fram og rædd er einmitt í dag á degi byltingarinnar er bein ögrun við alla sem vilja uppgjör, alla sem vilja réttlæti. Ef hún verður samþykkt hér í dag er það staðfesting á því að valdastéttin er ósnertanleg. Skrílinn má ákæra, jafnvel fyrir árás á Alþingi en hin pólitíska yfirstétt Íslands er ósnertanleg.

En rétt eins og þegar kemur að því hverjir eru andófslistamenn og hverjir ekki þá eru þeir sem raunverulega standa að baki þessari tillögu fleiri en Bjarni einn og tilgangur þeirra er ekki endilega sá að leysa Geir úr viðjum Landsdóms. Hér er djarft teflt til að viðhalda ákveðnu jafnvægi órólegra deilda inni í stjórnarflokkunum. Sumir segjast hafa skipt um skoðun eftir að hafa verið þjakaðir af samviskubiti en aðrir segjast ekki hafa skipt um skoðun en vilja að málinu sé vísað til nefndar undir yfirskyni lýðræðisástar þrátt fyrir að örlög yfirgnæfandi meirihluta þingmannamála sé að sofna í nefnd. Svo er bara spurning hvort taflmennirnir haldist uppi á taflborðinu eða hrynji niður á gólf.

Til hamingju með þriggja ára afmæli búsáhaldabyltingarinnar, eða þannig.

Nú er þing komið saman aftur eftir jólahlé með tilheyrandi uppþotum og umróti eins og landsmenn hafa sjálfsagt tekið eftir.

Mér finnst bæði athyglisvert og afhjúpandi að þessi fyrsta vika þingsins er undirlögð málum frá Sjálfstæðisflokknum og er þingleg meðferð þeirra hluti af samkomulagi um þinglokin fyrir jólin. Í dag er til umræðu mál sem formaður þingflokks Sjálfstæðisflokksins hefur lagt fram um staðgöngumæðrun, mál sem varðar ef til vill 0-5 fjölskyldur á ári og á föstudaginn mun þingið ræða tillögu Bjarna Benediktssonar er varðar einn mann. Gerast sérhagsmunirnir sértækari?

Á meðan eru íbúar landsins að kljást við skuldavanda sem þingið hefur enn ekki tekið á með fullnægjandi hætti og langtíma atvinnuleysi. Hefði ekki verið nær að ræða þau mál á þinginu í dag?

Eina mál dagsins í dag, fyrir utan óundirbúnar fyrirspurnir til ráðherra er þó auðvitað allrar athygli vert. Þetta er viðkvæmt mál og vandmeðfarið og stútfullt af siðferðislegum álitaefnum.

Ég verð að viðurkenna að það eru ýmis sjónarmið sem takast á í hausnum á mér í þessu máli. Ég velti því til að mynda fyrir mér hvort það sé skýlaus réttur allra að eignast barn. Er það eitthvað sem samfélaginu okkar finnst vera orðin sjálfsögð mannréttindi?

Ég velti líka fyrir mér hugtakinu „velgjörð“ en þingsályktunin snýst um staðgöngumæðrun í svokölluðu velgjörðarskyni. Ég efast ekki um að til séu konur sem myndu vilja ganga með börn annarra hjóna eða barn fyrir systur eða vinkonu. Reyndar þekki ég konur sem hafa lýst því yfir af einlægni í mín eyru. En það eru líka til konur sem ættu erfitt með að segja nei við systur, frænku, vinkonu eða jafnvel dóttur þótt þær treysti sér í raun hvorki líkamlega né andlega í þann pakka. Hvar er velgjörðin stödd þá?

Umræðan um staðgöngumæðrun hefur mikið snúist um sölu á konum, börnum og kvenlíkamanum. Í þá umræðu ætla ég mér ekki hér og nú en vil ítreka að hún er ekkert grín. Þau sjónarmið ber okkur að taka alvarlega.

Í lok síðasta sumars átti ég ágætan fund með fulltrúum Staðgöngu sem er áhugafélag um staðgöngumæðrun og hlýddi á þeirra sjónarmið sem ég hef samúð með. Í desember átti ég svo annað athyglisvert samtal við íslenska konu sem hafði tekið að sér það hlutverk að verða staðgöngumóðir. Þessi kona svaraði auglýsingu íslenskra hjóna og fór með þeim í nokkur skipti til útlanda vegna þessa. Í eitt skiptið tókst frjóvgun en meðgöngunni lauk reyndar nokkrum vikum síðar með fósturláti.

Ástæður þessarar konu voru hennar eigin og engin velgjörð við einn né neinn. Hún átti eitt barn fyrir en engan mann og huggði ekki á frekari barneignir. Barnið sem hún átti fyrir fæddist fyrir tímann og ástæðan fyrir því að hún tók verkefnið að sér var að hana sjálfa langaði að ljúka heilli meðgöngu. Þessari konu fannst hugmyndin um staðgöngumæðrun í velgjörðarskyni fjarstæðukennd. Hún gat alls ekki hugsað sér að ganga með barn fyrir einhvern sér nákominn – henni fannst þetta eiga að vera hreinræktað viðskiptasamband á milli fullorðins fólks.

Þetta samtal fékk mig til að hugsa málið frá öðru sjónarhorni en áður. Það er nefnilega svo margt í þessu, mörg sjónarmið sem enn hafa ekki verið fullreifuð og verða það kannski aldrei. Mörg álitamál eru sett fram í nefndaráliti 1. minni hluta velferðarnefndar sem Valgerður Bjarnadóttir þingmaður hefur lagt fram og mælt fyrir. Sjónarmið Eyglóar Harðardóttur sem lagði fram álit 2. minni hluta um að rétt væri að gera brot á núgildandi lögum sem banna staðgöngumæðrun refsiverð. Meiri hluti nefndarinnar skilaði hins vegar áliti þar sem mælst er til þess að tillagan sé samþykkt.

Í dag hef ég verið að hlusta á umræðuna en á morgun er okkur þingmönnum ætlað að greiða atkvæði um tillöguna. Ég hef ekki gert upp hug minn enn. Þótt umræðan í dag hafi verið góð og muni standa fram á kvöldið efast ég um að ræðumönnum takist að útrýma öllum vafaatriðum eða siðferðisspurningum úr huga mér. Ég efast líka um að það sé í mannlegum mætti að uppfylla skilyrði tillögugreinarinnar sem hljómar svo:

Alþingi ályktar að fela velferðarráðherra að skipa starfshóp sem undirbúi frumvarp til laga sem heimili staðgöngumæðrun í velgjörðarskyni. Við vinnuna verði m.a. lögð áhersla á að tryggja í fyrsta lagi hag og réttindi barnsins, að tryggja í öðru lagi rétt, sjálfræði og velferð staðgöngumóðurinnar og fjölskyldu hennar, og að tryggja í þriðja lagi farsæla aðkomu hinna verðandi foreldra. Skýrt verði kveðið á um traustan lagaramma, ströng skilyrði og skýrar verklagsreglur við framkvæmd og eftirlit staðgöngumæðrunar sem og hvernig best verði stuðlað að upplýstri umræðu um staðgöngumæðrun í velgjörðarskyni í samfélaginu. Við vinnuna verði faglegt mat og þekking, alþjóðlegar rannsóknir og reynsla annarra vestrænna þjóða lögð til grundvallar. Frumvarpið verði lagt fram svo fljótt sem verða má.

Ég er ekki viss um að hægt sé að smíða frumvarp sem tryggir allt þetta – ég er ekki einu sinni viss um að öll þessi atriði fari saman.

Ég vil líka leyfa mér að benda á að heimurinn er fullur af umkomulausum börnum sem enginn á, enginn hugsar um, enginn kyssir góða nótt. Væri kannksi ekki réttara að rýmka lög um ættleiðingar?

 

Stundum þyrmir algjörlega yfir mig þegar fréttir berast af því hvers konar bananalýðveldi við búum í. Nú hefur komið í ljós að á saltinu sem flest matvælafyrirtæki landsins virðast hafa keypt í framleiðsluna stendur skýrum stöfum „Industrial Salt“ og tekið fram á mörgum tungumálum að það skuli ekki nota nema einmitt í þeim tilgangi. Og því miður, virðast flestir nema Reykjavíkurborg hafa keypt það.

Hér tíðkast einnig að sílikon til iðnaðar sé notað sem íhlutir í mannslíkamann, reyndar án þess að menn áttuðu sig á því en þegar sannleikurinn kom í ljós ákvað bæði landlæknir og innflutningsaðilinn sem kom þessu fyrir í 440 kvenlíkömum að þegja.

Og þegar áburður stenst ekki gæðakröfur er ákveðið að þegja og halda áfram að selja hann og dreifa honum um sveitir landsins. Það var nú eldgos …

Hér varð hrun einmitt vegna þess að eftirlitsstofnanirnar sem við treystum á voru ekki að vinna vinnuna sína og stjórnvöld SEM VISSU Í HVAÐ STEFNDI gerðu ekki neitt.

Stundum langar mig að leggja niður allar stofnanir, allt kerfið eins og það leggur sig og byrja upp á nýtt. Falskt eftirlit og falskt öryggi er nefnilega verra en ekki neitt.

Daglegt líf á upplýsingaöld

Líf nútímamannsins snýst um upplýsingar. Því hefur verið fleygt að í einu dagblaði séu meiri upplýsingar en 19. aldar maðurinn fékk á allri lífsleiðinni. Daglega berast okkur fregnir af ástandi heimsmálanna, niðurstöður nýrra rannsókna og ýmsar fréttir af fólki og fyrirbærum. Vinir og ættingjar segja okkur frá reynslu sinni og svo drögum við eigin ályktanir út frá upplifunum, þekkingu og reynslu.

Það er ekki til neinn einn algildur sannleikur, regla sem á við um alla jarðarbúa. Það sem var álitið satt og rétt í gær getur verið orðið úrelt á morgun. Við fáum misvísandi upplýsingar nánast daglega og að lokum hættir fólk að taka þær til sín eða breyta eftir þeim. Þetta kemur ef til vill einna skýrast fram þegar kemur að mataræði fólks. Yfir okkur rignir fréttum og upplýsingum um hollustu og rétt mataræði, æskilegan líkamsvöxt, tísku, auglýsingar um sælgæti og skyndibita, uppskriftir, matreiðsluþætti og heilsueflingu. Stór hópur fólks breytir ekki eftir betri vitund, borðar óhollan mat, hreyfir sig lítið og reykir jafnvel. En upplýsingarnar sem fólki berast eru líka misvísandi eða stangast á. Þegar ég var unglingur dvaldi ég tvö sumur í Bretlandi og þar lærði ég að drekka te með mjólk eins og þar er siður. Nokkrum árum síðar las ég um rannsókn sem sýndi fram á að þeir sem drykkju te með mjólk ættu frekar á hættu að fá hjartasjúkdóma en þeir sem slepptu mjólkinni. Ég vandi mig því snarlega af mjólkinni og hef drukkið mjókurlaust te síðan. Stuttu seinna heyrði ég hins vegar af annarri rannsókn sem sýndi fram á að tedrykkja yki hættuna á ristilkrabbameini. Þeir sem settu mjólk í teið sitt væru hins vegar ekki í hættu. Valið stóð því á milli hjartasjúkdóma, ristilkrabbameins eða að hætta tedrykkju. Fjölmargar rannsóknir hafa hins vegar sýnt fram á að tedrykkja hefur margvísleg jákvæð áhrif á heilsu manna. Te inniheldur til dæmis polyphenol-efni sem rannsóknir hafa sýnt að veiti vörn gegn hjartasjúkdómum og krabbameini. Ætti ég þá ekki bara að halda áfram að drekka te? Hver getur í raun gefið eitt algillt svar?

Leiðbeiningar til almennings

Næringarfræði er hitamál og fara átökin fram á mörgum sviðum. Það skiptir samfélag miklu að þegnar þess haldi heilsu og þrótti. Hagsmunir yfirvalda sem vilja takmarka kostnað við heilbrigðiskerfið og matvælaframleiðenda sem vilja vinna vöruna á sem hagkvæmastan hátt og fá sem mest fyrir hana fara ekki endilega saman. Þá eru uppi skiptar skoðanir innan næringarfræðinnar auk þess sem ýmsir næringarþerapistar og -ráðgjafar, sölufólk og misvitrir kenningasmiðir blanda sér í umræðuna. Og ekki má gleyma stóru spurningunni um misskiptingu fæðunnar á milli vesturlanda þar sem er í raun of mikið framboð af mat og fátækari landa þar sem fólk líður skort.

Sumt fólk fer illa með líkama sinn og það er samfélaginu dýrt. Koma má í veg fyrir marga sjúkdóma með réttu mataræði, hreyfingu og hollum lifnaðarháttum. Yfirvöld þurfa því að koma skýrum skilaboðum til almennings um hvað æskilegast sé að fólk borði, hversu mikið og að allir þurfi á hreyfingu að halda.

Opinberar ráðleggingar í Bandaríkjunum

Bandaríkjamenn eru af mörgum taldir leiðandi í ráðleggingum til alþýðunnar um mataræði þótt deila megi um árangurinn. Fyrstu ráðleggingar yfirvalda þar í landi komu fram um 1950 og í þeim var greint frá fjórum fæðuhópum; mjólkurhópi, kjöthópi, ávaxa- og grænmetishópi og brauð- og kornmetishópi. Þessir fjórir hópar skyldu vera undirstaðan í mataræði þjóðarinnar. Þessum hópum var hnekkt árið 1992 er fyrsti fæðupýramídinn var settur fram en með honum hafði einn fæðuhópur bæst við en það er flokkur fitu, olíu og sætinda en slíkra afurða skyldi aðeins neyta í hófi. Þá var skilið á milli ávaxta og grænmetis. Stærsti flokkurinn og undirstaðan í pýramýdanum var flokkur brauðs, kormetis, hrísgrjóna og pasta og var fólki ráðlagt að neyta 6 – 11 skammta daglega. Sú framsetning kom sér afar vel fyrir bakara og alla framleiðendur brauða og bakkelsis en hagnaður af slíkri starfsemi jókst mikið eftir að fæðupýramídinn var kynntur. Á sjötta áratugnum hafði ráðlagður dagsskammtur verið fjórir skammtar og því var um töluverða aukningu að ræða.

Í Bandaríkjunum er það Landbúnaðarráðuneytið (enska: U.S. Depertment of Argiculture eða USDA) sem setur fram opinbera stefnu yfirvalda um æskilegt fæðuval. Það ráðuneyti starfar auðvitað öðru fremur fyrir matvælaframleiðendur þar í landi og hlutverk þess er að gæta hagsmuna þeirra. USDA hefur oft verið gagnrýnt fyrir að sitja báðum meginn við borðið og telja sumir að hagsmunir framleiðenda hafi verið settir ofar hagsmunum neytenda.

USDA endurskoðar ráðleggingar sínar á fimm ára fresti. Síðasti fæðupýramídinn, svokallaður MyPyramid var töluverð uppstokkun frá fyrri gerðum og var kynntur árið 2005 en þá var í fyrsta sinn einnig lögð áhersla á hreyfingu. Á síðasta ári var pýramídinn svo lagður á hilluna og „diskurinn minn“ eða MyPlate leit dagsins ljós.

Áður en endurskoðuð útgáfa kemur út herja ýmsir hagsmunaaðilar grimmt á nefndina sem sér um ráðleggingarnar og árið 2004 og svo aftur 2009-10 var áhugavert að fylgjast með umræðunni um þær endurskoðanir sem nú hafa litið dagsins ljós. Frést hafði fyrir þær báðar að þær ættu að fela í sér talsverðar breytingar og því hefur þessi áróður ef til vill verið enn meira áberandi en áður fyrir síðustu tvær endurskoðanir. Framleiðendur unnins hveitis voru meðal þeirra sem reyndu að beita nefndina þrýstingi en þeir lýstu áhyggjum sínum á því að iðnaðurinn ætti erfitt því almenningur neytti minna af brauði en áður vegna vaxandi vinsælda mataræðis þar sem minna er neytt af kolvetnum og vegna ráðlegginga um að neyta beri frekar heilkornaafurða en franskbrauðs. Minni neysla á kolvetnum er umdeild og fæstir næringafræðingar á því að fólk eigi ekki að neyta kolvetna en gildi heilkorna umfram hvíts hveitis er óumdeilanlegt og því ættu yfirvöld tvímælalaust að ráðleggja neyslu á slíkum vörum ef þeim er alvara með að leggja línurnar fyrir hollt og gott mataræði almennings. Það þjónar hins vegar ekki framleiðendum hvíts hveitis. Niðurstaðan 2005 varð að ráðleggja fólki að minnst helmingur kornafurða sem það neytti væri úr grófu korni.

Talsmenn sætindaframleiðenda reyndu einnig að beita áhrifum sínum til að reyna að koma í veg fyrir að sett yrði ákveðið hámark á það hve mikið fólki væri óhætt að snæða af sætindum  daglega í stað þeirra ráða sem fyrir voru um hóflega neyslu sem er mun teygjanlegra hugtak, sérstaklega fyrir sælgætisgrísi.

Talsmenn mjólkuiðnaðarins í Bandaríkjunum beittu USDA talsverðum þrýstingi árið 2004 því samtök mjólkurframleiðenda (National Dairy Council) vildu að ráðleggingar um daglega mjólkurneyslu yrðu hækkaðar úr 2 – 3 skömmtum í 3 – 4. Það hefði nefnilega getað skilað sér í stóraukinni sölu á mjólkurafurðum. Þegar pýramídinn var kynntur 2005 var mjólkurskammturinn þrír bollar miðað við neyslu 2000 hitaeininga á dag en fólki með mjólkuróþol ráðlagt að neyta kalkbættra afurða. Meirihluti fólks af afrískum og asískum uppruna, frumbyggjar Ameríku og þeir sem eiga ættir sínar að rekja til landanna í kringum miðjarðarhafið skortir laktósahvata og aðeins um 30% jarðarbúa þolir mjólkurvörur á fullorðinsaldri. Það er því hæpið fyrir yfirvöld í fjölmenningarsamfélagi eins og Bandaríkjunum að ráðleggja fólki að neyta mjólkurvara þegar vitað er að stór hluti þjóðarinnar er með mjólkuróþol. Hér hljóta hagsmunir mjólkurframleiðenda að spila inn í.

Fæðupýramídi Harvard School of Public Health – The Healthy Eating Pyramid

Árið 2005 kynntu vísindamenn við Harvard School of Public Health nýjan fæðupýramída sem settur var fram til höfuðs MyPyramid USDA en hann var bæði uppfærður árið 2008 og svo á síðasta ári þar sem hann var einnig settur fram sem diskur, Healthy Eating Plate, eins og opinberu ráðleggingarnar frá USDA til að auðvelda samanburðinn. Pýramídinn er þó enn í fullu gildi. Vísindamennirnir í Harvard töldu að þótt veruleg þróun í rétta átt hefði átt sér stað með MyPyramid og margt væri betra en áður væru ráðleggingar USDA langt frá því að vera í takt við nýjustu rannsóknir og almenningi til heilla. Af hinu góða taldist áhersla á hreyfingu og mikilvægi þess að halda sér í kjörþyngd og að fita gæti verið góð en í fyrri ráðleggingum var öll fita álitin af hinu slæma og flokkuð með sætindum. Þá var MyPyramid einnig hrósað fyrir að hafa sleppt hugtakinu flókin kolvetni og mælast frekar til þess að sykurneysla sé hófleg og að fólk borði gróft kornmeti. Forsvarsmenn Healthy Eating Plate benda hins vegar á nokkur atriði sem þeim finnast ekki samræmast nútíma næringarfræði. Þeir benda á að USDA finnist í lagi að helmingur kornmetis sé neytt sem unninnar sterkju, svo sem í formi franskbrauðs eða hvítra hrísgrjóna en þeir vilja meina að slíkar afurðir séu engu betri en sykur og gefi af sér næringarsnauðar hitaeiningar og hafi óhagstæð áhrif á brennsluna og geti aukið hættuna á hjartasjúkdómum og sykursýki. Þá eru þeir einnig á móti því að allar próteinríkar afurðir séu settar undir sama hatt og dæmdar, öðru fremur, eftir fituinnihaldi og að velja skuli fitulitlar afurðir. Ekki sé tekið tillit til þess að fita er mis(ó)holl og að það geti haft mikil og góð heilsufarsleg áhrif að skipta rauðu kjöti úr fyrir fisk, fuglakjöt, baunir og hnetur. Það þriðja sem þeir ásaka USDA um er að hvetja til mjólkurneyslu en eins og fyrr segir mælir Landbúnaðarráðuneytið með því að fólk drekki þrjú glös af léttmjólk daglega eða samsvarandi mjólkurafurðir. Það gera 300 auka hitaeiningar daglega en þeir Harvardmenn benda á að flestir Bandaríkjamenn fái nú þegar of margar hitaeiningar. Þá vilja þeir meina að sannanir skorti á forvarnargildi mjólkurneyslu vegna beinþynningar og að USDA hunsi vísbendingar um tengsl krabbameins í eggjastokkum og blöðruhálskirtli við mjólkurneyslu.

Hinum holla diski Harvard er skipt til helminga. Öðrum megin eru grænmeti og ávextir en grænmetishólfið er þó stærra. Helmingur fæðunnar ætti því að mati Harvard að vera grænmeti og ávextir (kartöflur og franskar teljast ekki með). Á hinum helmingnum er til helminga óunnið kornmeti, svo sem brún hrísgrjón, heilhveiti pasta, haframjöl og fleira og hinum megin prótein svo sem fiskur, fuglakjöt, baunir og hnetur. Neyslu á rauðu kjöti skal takmarka og forðast alveg beikon og unnar kjötafurðir. Lögð er áhersla á daglega hreyfingu og að halda sér í kjörþyngd. Til hliðar eru annars vegar drykkir sem skulu vera hitaeiningasnauðir og svo hollar olíur.

Heilsufarslegur ávinningur af hollu mataræði

Rannsóknir hafa verið gerðar á bættri heilsu fólks sem fylgir annars vegar ráðleggingum USDA og hins vegar Harvard skólans. Niðurstöðurnar eru settar upp í sérstaka vísitölu, Healthy Eating Index, sem USDA bjó til. Karlar sem fylgdu að mestu mataræði USDA minnkuðu hættuna á að þróa með sér hjartasjúkdóma, krabbamein og aðra króníska sjúkdóma um 11% á 8 – 12 ára tímabili miðað við aðra. Þær konur sem fylgdu mataræði stjórnvalda hve nákvæmast eftir voru einungis í 3% minni hættu til að þróa með sér króníska sjúkdóma.(1) Samanburðarrannsóknir sýna hins vegar að karlar sem fylgja mataræði Healthy Eating Pyramid voru 20% ólíklegri til að þróa með sér alvarlega króníska sjúkdóma en aðrir. Konur sem fylgja því fæði minnkuðu líkurnar um 11%. Karlar sem fylgdu mataræði Harvard skólans minnkuðu líkurnar á hjartasjúkdómum um næstum 40% og konur um næstum 30%.(2)

Opinberar ráðleggingar til Íslendinga

Hér á landi er það Manneldisráð sem sér um að fræða almenning. Það heyrir undir hið nýja embætti Landlæknis sem varð til er Landlæknir og Lýðheilsustöð sameinuðust og heyrir það svo undir velferðarráðuneytið en fram til 2003 var Manneldisráð sérstök stofnun. Landlæknisembættið hefur ýmis önnur hlutverk en fjallað er um hér en því er meðal annars ætlað að koma á framfæri fræðslu, ráðleggingum og hvatningu til almennings og vera tengiliður stjórnvalda, heilbrigðisþjónustu, mennta- og vísindasamfélagsins, hagsmunasamtaka og alþjóðastofnana við fólkið í landinu og fjölmiðla sem miðla upplýsingum enn frekar. Erfitt er þó að átta sig fyllilega á hvernig hið nýja embætti starfar því vefir Lýðheilsustöðvar og Landlæknis hafa ekki verið sameinaðir. Þeir sem vilja kynna sér ráðleggingar um t.d. mataræði er vísað á gamla vef Lýðheilsustöðvar sem þó hún sé ekki lengur til.

Hagsmunaaðlilar eru sýnilegir í fræðsluefni Lýðheilsustöðvar ef eitthvað er að marka hinn gamla vef en hvaða áhrif geta þeir haft á stefnu, markmið og boðskap embættisins? Ýmsar leiðir eru færar til að miðla fræðslu. Manneldisráð gaf til að mynda út vinsæla matreiðslubók, Af bestu lyst, árið 1993 í samvinnu við bókaforlagið Vöku-Helgafell, Hjartavernd og Krabbameinsfélagið en allar uppskriftir í bókinni eru miðaðar við „opinber Manneldismarkmið fyrir Íslendinga“.(3) Bókin er einhver vinsælasta matreiðslubók seinni tíma hérlendis og hefur verið endurútgefin fjórum sinnum og endurprentuð margoft. Í kjölfarið fylgdi safnklúbbur og tvær bækur til viðbótar. Upphaflega bókin er gefin út með styrk frá Manneldisfélaginu, Íslenskum sjávarafurðum og Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna. Nú skal það ekki dregið í efa að fiskur sé hollur en 25 uppskriftir af fiskréttum eru í bókinni en aðeins 17 grænmetisréttir og eru margir þeirra frekar meðlæti en aðalréttir. Mjólkurafurðir koma lítið við sögu þótt Manneldisráð hafi mælt með töluverðri mjólkurneyslu á útgáfutíma bókarinnar og geri enn. Hefði staðan ef til vill verið önnur ef bókin hefði verið styrkt af kartöflubændum eða Mjólkursamsölunni? Önnur skýring gæti verið sú að aðstandendur bókarinnar hafi leitað eftir styrkjum frá fiskframleiðendum því að þeir hafi talið fiskneyslu landsmanna ábótavant og viljað benda lesendum á fleiri leiðir til að elda fisk.

Ráðleggingar Landlæknisembættisins

Lýðheilsustöð (ja eða Landlæknir) notar ekki pýramída heldur Fæðuhringinn til að setja fram upplýsingar um æskilegt mataræði á aðgengilegan hátt. Hringnum er skipt í þrennt og í kringum hann má sjá myndir af fólki að hreyfa sig til að minna á mikilvægi hreyfingar. Flokkarnir sex eru ávextir og ber, grænmeti, kornvörur, feitmeti, mjólk og mjólkurvörur og að lokum kjöt, fiskur, egg, baunir og hnetur. Nýjasta útgáfa Fæðuhringsins kom út í nóvember árið 2005, nokkrum mánuðum eftir að MyPyramid kom út í Bandaríkjunum og eru ráðleggingarnar ekki ósvipaðar þeim. Mikilvægt er að borða fæðu úr öllum flokkum og þótt allir hlutar hringsins séu jafnstórir er mismikið í þeim sem undirstrikar vægi þess að borða fjölbreyttan kost úr hverjum flokki og vægi hvers flokks í hollu mataræði. Engin sætindi er að finna í íslenska fæðuhringnum og ekki heldur unnar kjöt- eða fiskvörur. Í hringnum miðjum er vatnsglas sem minnir okkur á að vatn er besti svaladrykkurinn.

Í eldri gerð hringsins voru geirarnir misstórir og ef til vill auðveldara að átta sig á vægi hverrar fæðutegundar fyrir sig. Þar var hins vegar ekkert sem minnti á hreyfingu eða vatnsdrykkju. Athyglisvert er að sjá að hlutur ávaxta og berja virðist mun veigameiri á nýrri hringnum en þeim eldri.

Vefur  hinnar aflögðu Lýðheilsustöðvar er ekki mjög aðgengilegur og efnið á honum virðist lítið hafa verið uppfært eftir hrun. Það finnst mér vissulega áhyggjuefni því forvarnir og upplýsingar eru bestu bestu fjárfestingarnar þegar kemur að heilbrigði þjóðar.

Tilraunastöð í hverjum manni

Við erum öll einstök. Við erum misstór, höfum ólíkan smekk, sumir hafa óþol og ofnæmi en aðrir stálmaga sem þolir allt. Sumt fólk er sífellt á ferðinni og brennir ótal hitaeiningum en aðrir hreyfa sig ekki spönn frá rassi. Hvernig er þá hægt að leggja línurnar fyrir gjörvallt mannkynið?

Síðustu 20 árin eða svo hef ég haft mikinn áhuga á næringu í víðasta skilningi þess orðs. Þegar ég byrjaði að halda heimili og hugsa um þessa hluti átti að borða afskaplega kolvetnaríka fæðu. Pasta var tiltölulega nýr kostur á borðum landsmanna og kynnt sem fæða fyrir íþróttafólk. Ég einsetti mér að borða mikið af pasta – sem hentaði fátækum námsmanni reyndar ágætlega því auðvelt var að búa til bragðgóða rétti fyrir lítið fé. Ég borðaði mikið af ávöxtum, kartöflur voru í uppáhaldi og grænmeti var haft með eftir efni og ástæðum. Fitu forðaðist ég nánast alveg, steikti aldrei mat, notaði aldrei viðbit á brauð og skar alla sýnilega fitu af kjöti.

Nú er öldin önnur (í bókstaflegri merkingu) og flestir hafa áttað sig á að fita er ekki bannvara og ekki er öll fita eins. Við erum líka flest hætt að troða okkur út af brauði eða pasta daginn út og inn. En það eru ekki aðeins ráðleggingarnar sem hafa breyst, við breytumst líka. Það sem hentar okkur á einum tíma lífsins er ekki endilega það besta á öðru æviskeiði. Því er mikilvægt að hlusta á líkamann og tengja líðan við hvað við vorum að borða.

Nú í upphafi árs þegar margir ætla að taka upp nýja og betri siði er ekki úr vegi að hafa í huga hvaðan hinir nýju siðir eru komnir. Ef einhver er að reyna að selja okkur vöru sem á að leysa öll okkar vandamál er það að öllum líkindum of gott til að vera satt, það ættum við öll að hafa lært. En það er líka rétt að íhuga með hvaða hætti ráðleggingar rata til okkar og hvort einhverjir hagsmunaaðilar hafi haft tækifæri til að hafa áhrif á þær. Þumalputtareglan er þó sú að ferskur matur og lítið unninn er hollari en fæða sem er í raun frekar orðin iðnaðarvara en landbúnaðarafurð.

Gleðilegt ár og gangi okkur öllum vel að standa við áramótaheitin.

Heimildir:

Fullerton-Smith, Jill, The Truth About Food, Bloomsbury, New York 2007.

Laufey Steingrímsdóttir: Af bestu lyst, Vaka-Helgafell, Reykjavík 1994.

Morgunblaðið: „Manneldismarkmið í einni hollustukörfu“, Morgunblaðið, bls 22, 6. desember, 2001.

Morgunblaðið: „Tölur Manneldisráðs um fæðuframboð á Íslandi árið 2000: Eigum Norðurlandamet í neyslu mjólkur“, Morgunblaðið, 25. júlí, 2001.

Ólafur Gunnar Sæmundsson: Lífsþróttur – næringarfræði fróðleiksfúsra, Ós, Seltjarnarnesi 2007.

Zamiska, Nicholas: The Wall Street Journal – “Health: Food-Pyramid Frenzy – Lobbyists Fight to Defend Sugar, Potatoes and Bread In Recommended U.S. Diet”, 29 júlí 2004.

Fótnótur:

Í kvöldfréttum Stöðvar 2 fyrr í kvöld kom fram að þær konur sem fengið höfðu gallað „pip“ iðnaðarsílikon í sig hjá lýtalæknum séu ekki allar íslenskar. Sumar konurnar komu sérstaklega hingað til lands til að bæta útlitið með þessum hætti. Í fréttinni kom einnig fram að velferðarráðuneytið væri að skoða hvort hægt væri að bæta [...]

Eins og glöggir lesendur vita er fyrirsögn þessa pistils fengin úr hinni sígildu kvikmynd Stellu í orlofi en Stella lætur þessi orð falla eftir að hún kemst að því að líf hennar er á vissum misskilningi byggt, án þess að hafa fengið botn í það nákvæmlega hvar hann liggur. Henni er þó ljóst að síðustu daga [...]